Αφροτούρκοι: Η κληρονομιά της δουλείας στην Τουρκία

Η ιστορία της δουλείας έχει ταυτιστεί στη συλλογική μνήμη με το διατλαντικό εμπόριο σκλάβων και τις ευρωπαϊκές αποικιακές αυτοκρατορίες. Πολύ λιγότερο γνωστό παραμένει ότι και η Οθωμανική Αυτοκρατορία ενσωμάτωσε, για αιώνες, πληθυσμούς αφρικανικής καταγωγής, οι οποίοι μεταφέρθηκαν κυρίως μέσω των αραβικών δικτύων δουλεμπορίου από τη Ζανζιβάρη, το Σουδάν, την Αιθιοπία, τη Λιβύη και τις ακτές της Ανατολικής Αφρικής. Οι απόγονοί τους αποτελούν σήμερα τη μικρή αλλά ιστορικά σημαντική κοινότητα των Αφροτούρκων.

 

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την ιστορία της Τουρκίας. Αφορά συνολικά την οθωμανική ιστορία και, κατ’ επέκταση, την ιστορία των Βαλκανίων και του ελληνικού χώρου. Η παρουσία αφρικανικών πληθυσμών υπήρξε μία ακόμη έκφραση της πολυεθνικής φυσιογνωμίας που είχε η Οθωμανική Αυτοκρατορία, η οποία εκτεινόταν σε τρεις ηπείρους και αποτελούσε έναν από τους μεγαλύτερους χώρους μετακίνησης ανθρώπων κατά την πρώιμη νεότερη εποχή.

 

Σε αντίθεση με το ατλαντικό δουλεμπόριο, όπου εκατομμύρια άνθρωποι μετατράπηκαν σε εργατικό δυναμικό για φυτείες ζάχαρης, βαμβακιού και καπνού, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία οι περισσότεροι Αφρικανοί χρησιμοποιήθηκαν ως οικιακοί υπηρέτες, φύλακες, τεχνίτες, αγρεργάτες ή προσωπικό μεγάλων κατοικιών και ανακτόρων. Η διαφορά αυτή δεν εξαλείφει το γεγονός ότι επρόκειτο για ανθρώπους που στερήθηκαν την ελευθερία τους. Απλώς υποδηλώνει ότι το οθωμανικό σύστημα είχε διαφορετική οικονομική και κοινωνική λειτουργία από εκείνο των αποικιακών αυτοκρατοριών της Δύσης.

 

Η ταυτότητα των Αφροτούρκων ξυπνά

 

Η ισλαμική νομολογία αναγνώριζε τον θεσμό της δουλείας, αλλά ταυτόχρονα ενθάρρυνε την απελευθέρωση των δούλων ως πράξη ευσέβειας. Έτσι, αρκετοί αποκτούσαν την ελευθερία τους μετά από ορισμένα χρόνια υπηρεσίας, μπορούσαν να παντρευτούν, να δημιουργήσουν οικογένεια και να ενταχθούν στην κοινωνία. Η πραγματικότητα αυτή διαφοροποιεί την οθωμανική εμπειρία από το καθεστώς της ισόβιας φυλετικής δουλείας που επικράτησε στον Νέο Κόσμο, χωρίς όμως να αναιρεί τον εξαναγκαστικό χαρακτήρα της ανθρώπινης εκμετάλλευσης.

 

Κατά τον 19ο αιώνα, καθώς οι ευρωπαϊκές δυνάμεις άρχισαν να καταργούν σταδιακά το δουλεμπόριο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρέθηκε αντιμέτωπη με έντονες διπλωματικές πιέσεις, κυρίως από τη Μεγάλη Βρετανία. Η κατάργηση της δουλείας δεν υπήρξε αποτέλεσμα μόνο ανθρωπιστικών ιδεών αλλά και της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας, στην οποία οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες επιδίωκαν να ελέγξουν τις εμπορικές οδούς και να περιορίσουν κάθε ανταγωνιστικό σύστημα παραγωγής.

 

Οι περισσότεροι Αφρικανοί εγκαταστάθηκαν στα παράλια του Αιγαίου, ιδιαίτερα στην Κρήτη, τη Θράκη, τη Σμύρνη, στο Αϊδίνι, στο Ντιντίμ, στην Αττάλεια και στη Μούγλα. Μετά την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας μετακινήθηκαν ή αντηλλάγησαν και αφομοιώθηκαν σταδιακά στον τουρκικό πληθυσμό. Οι μικτοί γάμοι οδήγησαν πολλές οικογένειες στην πλήρη ενσωμάτωση, ενώ η ιδιαίτερη καταγωγή τους άρχισε να ξεχνιέται. Μόλις τις τελευταίες δεκαετίες, χάρη κυρίως στις προσπάθειες του Μουσταφά Ολπάκ και του Συλλόγου Αφροτούρκων της Σμύρνης, ξεκίνησε μία συστηματική προσπάθεια ανάδειξης της ιστορικής τους διαδρομής.

 

Οι νεότερες γενιές αναζητούν πλέον τις αφρικανικές τους ρίζες, χωρίς να αμφισβητούν την τουρκική τους ταυτότητα. Πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα μορφή ιστορικής αυτογνωσίας, που συνδυάζει την εθνική ένταξη με τη διατήρηση της μνήμης της καταγωγής.

 

Λιγότερο γνωστό είναι ότι ίχνη αυτής της ιστορικής διαδρομής υπάρχουν και στην Ελλάδα. Στη Δυτική Θράκη ζει ένας πολύ μικρός αριθμός οικογενειών αφρικανικής καταγωγής, οι οποίες αποτελούν κατάλοιπο της οθωμανικής περιόδου. Πρόκειται για Έλληνες πολίτες, μέλη της μουσουλμανικής μειονότητας, οι πρόγονοι των οποίων εγκαταστάθηκαν στην περιοχή κατά τους τελευταίους αιώνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αν και έχουν πλήρως ενσωματωθεί στην τοπική κοινωνία, η διαφορετική φυσιογνωμία ορισμένων οικογενειών διατηρεί ζωντανή την ανάμνηση της αφρικανικής τους προέλευσης. Η ύπαρξή τους υπενθυμίζει ότι η οθωμανική πολυεθνοτική πραγματικότητα άφησε αποτυπώματα όχι μόνο στη σύγχρονη Τουρκία αλλά και στον ελληνικό χώρο.

 

Η παρουσία τους στη Θράκη παρουσιάζει ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον, καθώς αποδεικνύει ότι οι μετακινήσεις πληθυσμών κατά την οθωμανική περίοδο δεν περιορίζονταν στις μεγάλες πόλεις της Μικράς Ασίας. Μέσα από τα δίκτυα διοίκησης, στρατού, γεωργικής παραγωγής και εμπορίου, αφρικανικοί πληθυσμοί εγκαταστάθηκαν σε διάφορες περιοχές της αυτοκρατορίας, αφήνοντας μικρές αλλά διακριτές κοινότητες που επιβιώνουν μέχρι σήμερα.

 

Η Οθωμανική αυτοκρατορία και η περίπλοκη κληρονομιά της

 

Η ιστορία των Αφροτούρκων δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ούτε για την εξιδανίκευση ούτε για τη δαιμονοποίηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αντιθέτως, αποτελεί μία ακόμη υπενθύμιση ότι η δουλεία υπήρξε παγκόσμιο φαινόμενο, με διαφορετικές μορφές και διαφορετικές κοινωνικές εκφράσεις. Η ιστορική έρευνα οφείλει να εξετάζει κάθε περίπτωση μέσα στο ιστορικό της πλαίσιο, χωρίς αναχρονισμούς αλλά και χωρίς ωραιοποιήσεις.

Η ανάδειξη της ιστορίας των Αφροτούρκων αποκτά σήμερα ιδιαίτερη σημασία. Σε μια εποχή όπου η ταυτότητα, η μνήμη και οι μειονότητες βρίσκονται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, η γνώση αυτής της λησμονημένης κοινότητας συμβάλλει στην πληρέστερη κατανόηση της οθωμανικής κληρονομιάς και των δημογραφικών μεταβολών που διαμόρφωσαν την Ανατολική Μεσόγειο.

 

Οι Αφροτούρκοι, είτε ζουν σήμερα στα παράλια του Αιγαίου είτε σε λίγες οικογένειες της ελληνικής Θράκης, αποτελούν ζωντανό τεκμήριο ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από αυτοκρατορίες και πολέμους, αλλά και από ανθρώπους που μετακινήθηκαν βίαια, ενσωματώθηκαν σε νέες κοινωνίες και άφησαν το δικό τους, συχνά αθέατο, αποτύπωμα στον ιστορικό χρόνο.

 

ΣΤΑΘΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ

 

Πηγή : https://slpress.gr