Γιατί η “Γαλάζια Πατρίδα” είναι απειλή για το διεθνές νομικό καθεστώς

Στον δημόσιο διάλογο εν Ελλάδι η “Γαλάζια Πατρίδα” συνήθως αντιμετωπίζεται ως μία ακόμη τουρκική διεκδίκηση στο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών διαφορών, ή έστω ως μια εκδήλωση της τουρκικής επιθετικότητας έναντι της Ελλάδας και μόνο. Αυτή όμως είναι μια εξαιρετικά περιορισμένη ανάγνωση ενός φαινομένου που έχει πολύ μεγαλύτερες και βαθύτερες γεωπολιτικές και διεθνοπολιτικές προεκτάσεις.

 

Στην πραγματικότητα, η “Γαλάζια Πατρίδα” δεν αμφισβητεί απλώς ορισμένα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας, αλλά θεμελιώδεις αρχές της μεταπολεμικής διεθνούς έννομης τάξης και επιχειρεί να εισαγάγει ένα νέο πρότυπο οργάνωσης της θαλάσσιας κυριαρχίας, οι συνέπειες του οποίου εκτείνονται πολύ πέρα από το Αιγαίο και διαχέονται σε ολόκληρο το διεθνές σύστημα και σε μεγάλο ιστορικό βάθος.

 

Συγκεκριμένα, η Τουρκία αντιμετωπίζει μεγάλο μέρος του Αιγαίου ως φυσική προέκταση της μικρασιατικής χερσαίας μάζας. Με αυτόν τον τρόπο, εκατοντάδες ελληνικά νησιά παύουν να λειτουργούν ως αυτόνομα υποκείμενα παραγωγής θαλάσσιων δικαιωμάτων και μετατρέπονται σε απομονωμένους θύλακες μέσα σε έναν ενιαίο τουρκικό θαλάσσιο χώρο. Πρόκειται ουσιαστικά για μια “έρπουσα” άτυπη επέκταση της τουρκικής επικράτειας πάνω στη θάλασσα, η οποία οδηγεί στην υποβάθμιση της ελληνικής εθνικής κυριαρχίας χωρίς να προηγηθεί στρατιωτική κατάκτηση.

 

Η ιδιαιτερότητα αυτής της στρατηγικής είναι ότι δεν αμφισβητεί απλώς την έκταση ορισμένων θαλάσσιων ζωνών, αλλά την ίδια τη νομική λειτουργία των ίδιων των ελληνικών νησιών ως θεμελίων της ελληνικής κυριαρχίας. Εάν τα νησιά δεν παράγουν θαλάσσιες ζώνες, επειδή θεωρούνται προέκταση της απέναντι ηπειρωτικής ακτής, τότε ουσιαστικά ακυρώνεται η νομική και ευρύτερη γεωπολιτική τους υπόσταση. Πρόκειται επομένως για μια έμμεση, αλλά ουσιαστική αμφισβήτηση της ελληνικής εδαφικής ακεραιότητας, η οποία συγκρούεται όχι μόνο με το Δίκαιο της Θάλασσας, αλλά και με θεμελιώδεις αρχές του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ περί εδαφικής ακεραιότητας, πολιτικής ανεξαρτησίας και κυριαρχικής ισότητας των κρατών.

 

Το διεθνές προηγούμενο της Τουρκίας

 

Το πρόβλημα όμως δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Η σημασία της τουρκικής στρατηγικής έγκειται κυρίως στο ότι επιχειρεί να δημιουργήσει ένα νέο διεθνές προηγούμενο. Το Διεθνές Δίκαιο δεν αποτελεί ένα στατικό σύστημα κανόνων που εφαρμόζεται μηχανικά ανεξαρτήτως των εξελίξεων. Αντιθέτως, διαμορφώνεται διαχρονικά μέσα από τις αξιώσεις, τις πρακτικές και τις αντιδράσεις των κρατών. Η ιστορία του Δικαίου της Θάλασσας είναι χαρακτηριστική. Η Διακήρυξη Τρούμαν για την υφαλοκρηπίδα, η Διακήρυξη του Σαντιάγο, η Διακήρυξη Τζουάντα, ακόμη και οι συγκρούσεις που έμειναν γνωστές ως “Πόλεμοι του Μπακαλιάρου”, προηγήθηκαν της τελικής διεθνούς κωδικοποίησης. Πρώτα δημιουργήθηκαν κρατικές πρακτικές και στη συνέχεια διαμορφώθηκε ο κανόνας.

 

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, η άποψη ότι η “Γαλάζια Πατρίδα” δεν παράγει αποτελέσματα, επειδή είναι νομικά άκυρη, αποδεικνύεται επικίνδυνα αφελής. Στο διεθνές σύστημα ακόμη και οι παράνομες πράξεις παράγουν πραγματικότητες, ιδιαίτερα όταν παραμένουν αναπάντητες. Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο ουδέποτε απέκτησε διεθνή νομιμότητα. Παρ’ όλα αυτά, πενήντα χρόνια αργότερα εξακολουθεί να παράγει συγκεκριμένα πολιτικά και γεωστρατηγικά αποτελέσματα. Η αδράνεια απέναντι σε μια αναθεωρητική αξίωση δεν διατηρεί αναλλοίωτο το διεθνές δίκαιο· αντιθέτως, διευκολύνει τη σταδιακή μεταβολή του.

 

Η κατάσταση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, επειδή εξελίσσεται σε μια περίοδο βαθιάς μεταβολής της γεωγραφίας της ισχύος. Από τη γέννηση του σύγχρονου Δικαίου της Θάλασσας μέχρι σήμερα, κυριάρχησε η αντίληψη ότι τα εγγύς ύδατα αποτελούν πρωτίστως προέκταση των ωκεανών και όχι της ξηράς. Η αντίληψη αυτή υπήρξε προϊόν της κυριαρχίας των μεγάλων ναυτικών δυνάμεων, οι οποίες απέτρεψαν τη συνεχή επέκταση των χωρικών υδάτων παρά τη διαρκή αύξηση του βεληνεκούς του πυροβολικού. Η ιστορική αρχή του cannon shot rule διατηρήθηκε ως ιστορική αφετηρία μιας ισορροπίας ανάμεσα στη χερσαία και τη θαλάσσια ισχύ, αλλά μετά πάγωσε.

 

Αλλαγή ισορροπιών;

 

Σήμερα όμως η ισορροπία αυτή μεταβάλλεται ριζικά. Η ανάπτυξη υπερ-υπερηχητικών (hypersonic) όπλων αερολίσθησης, αντιπλοϊκών βαλλιστικών πυραύλων (ASBM) μεγάλης εμβέλειας, μη επανδρωμένων σκαφών επιφανείας, μαζικών σμηνών drones και άλλων συστημάτων αντιπρόσβασης και άρνησης περιοχής (A2/AD) δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα, στην οποία η χερσαία ισχύς αποκτά δυνατότητα αποφασιστικής επιρροής σε θαλάσσιους χώρους εκατοντάδων ή και χιλιάδων χιλιομέτρων. Πρόκειται ουσιαστικά για μια μορφή “υπερπυροβολικού”, η οποία μεταβάλλει τη σχέση ξηράς και θάλασσας.

 

Οι πρόσφατες εξελίξεις στην Ερυθρά Θάλασσα και στα Στενά του Ορμούζ κατέδειξαν ότι ακόμη και οι ισχυρότερες ναυτικές δυνάμεις δυσκολεύονται πλέον να επιβάλουν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας αποκλειστικά μέσω της ναυτικής τους ισχύος. Η παραδοσιακή κυριαρχία των θαλάσσιων δυνάμεων αμφισβητείται από νέες μορφές χερσαίας προβολής ισχύος.

 

Μέσα σε αυτό το νέο γεωστρατηγικό περιβάλλον, η “Γαλάζια Πατρίδα” αποκτά μια σημασία που υπερβαίνει κατά πολύ το Αιγαίο. Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει μια ιδιαίτερη γεωγραφική περίπτωση σε διεθνές προηγούμενο. Αν καταστεί αποδεκτή η αντίληψη ότι μια ηπειρωτική δύναμη μπορεί να θεωρεί τα παρακείμενα ύδατα προέκταση της χερσαίας επικράτειάς της ακόμη και όταν παρεμβάλλονται εκατοντάδες κατοικημένα νησιά άλλου κυρίαρχου κράτους, τότε ολόκληρη η λογική πάνω στην οποία οικοδομήθηκε το σύγχρονο Δίκαιο της Θάλασσας κινδυνεύει με κατάρρευση.

 

Οι συνέπειες μιας τέτοιας εξέλιξης θα είναι παγκόσμιες και τεράστιες. Η Κίνα θα ενισχύσει τις διεκδικήσεις της στη Νότια Σινική Θάλασσα. Η Ρωσία θα αποκτήσει πρόσθετα επιχειρήματα για την επέκταση των αξιώσεών της στην Αρκτική. Το Ιράν θα ενισχύσει τις επιδιώξεις του για αυξημένο έλεγχο στα Στενά του Ορμούζ. Και πολλές ακόμη περιφερειακές δυνάμεις θα ενθαρρυνθούν να αντιμετωπίσουν τα εγγύς ύδατα ως προέκταση της χερσαίας επικράτειάς τους. Δεν πρόκειται λοιπόν για μια διμερή διαφορά μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, αλλά για μια πιθανή μετάλλαξη ολόκληρης της διεθνούς θαλάσσιας τάξης κοσμογονικών διαστάσεων.

 

Πως αντιδρά η Ελλάδα στην “Γαλάζια Πατρίδα”

 

Η ελληνική αντίδραση αποκτά συνεπώς ευρύτερη σημασία. Η ανακήρυξη Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης και η επέκταση των χωρικών υδάτων στα δώδεκα ναυτικά μίλια δεν αποτελούν πράξεις κλιμάκωσης, ούτε ενέργειες μεγιστοποίησης εθνικών διεκδικήσεων. Συνιστούν πράξεις υπεράσπισης του ισχύοντος διεθνούς δικαίου απέναντι σε μια οργανωμένη προσπάθεια αναθεώρησής του. Η μη άσκηση αυτών των κυριαρχικών δικαιωμάτων, ιδιαίτερα εάν η Τουρκία προχωρήσει στη θεσμική κατοχύρωση της “Γαλάζιας Πατρίδας”, ενδέχεται να εκληφθεί ως έμμεση αποδοχή μιας νέας πραγματικότητας.

 

Παράλληλα, η διαδεδομένη αντίληψη ότι μια τέτοια ελληνική πρωτοβουλία θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε γενικευμένη πολεμική σύγκρουση δεν είναι αυτονόητη. Η Τουρκία θα καλούνταν να αναλάβει το εξαιρετικά υψηλό πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό κόστος μιας πολεμικής αναμέτρησης με αφορμή την άσκηση ενός δικαιώματος που απορρέει από το ισχύον διεθνές δίκαιο.

 

Επιπλέον, θα αναλάμβανε τον κίνδυνο μιας αποτυχίας ή ακόμη και μιας περιορισμένης στρατιωτικής ήττας, γεγονός που θα μπορούσε να πλήξει σοβαρά την εικόνα της ως ανερχόμενης περιφερειακής δύναμης, να αποδυναμώσει την αποτρεπτική αξιοπιστία της και να δημιουργήσει σημαντικές εσωτερικές πολιτικές συνέπειες. Για μια δύναμη που στηρίζει μεγάλο μέρος της στρατηγικής της στην προβολή ισχύος και κύρους, ο κίνδυνος διάψευσης της εικόνας αυτής αποτελεί έναν ιδιαίτερα ισχυρό αποτρεπτικό παράγοντα.

 

Η Ελλάδα οφείλει επομένως να εγκαταλείψει την αντίληψη ότι πρόκειται για μια ακόμη ελληνοτουρκική διαφορά που μπορεί να αντιμετωπισθεί αποκλειστικά μέσω διμερών διαβουλεύσεων. Αντιθέτως, πρέπει να αναδείξει ότι η υπόθεση αφορά τη διατήρηση των θεμελίων της διεθνούς θαλάσσιας τάξης, σε μια εποχή όπου η γεωγραφία της ισχύος μεταβάλλεται ραγδαία. Η υπεράσπιση του Αιγαίου δεν αποτελεί μόνο υπεράσπιση της ελληνικής κυριαρχίας.

 

Αποτελεί υπεράσπιση μιας διεθνούς αρχιτεκτονικής που επί δεκαετίες διασφάλισε τη σχετική σταθερότητα στους ωκεανούς και στις θάλασσες του κόσμου. Εάν αυτή η αρχιτεκτονική καταρρεύσει στο Αιγαίο, οι συνέπειες δεν θα περιοριστούν στην Ανατολική Μεσόγειο. Θα αποτελέσουν σημείο καμπής για τη μελλοντική εξέλιξη του ίδιου του Διεθνούς Δικαίου και της παγκόσμιας γεωπολιτικής τάξης.

 

 

ΓΡΙΒΑΣ ΚΩΣΤΑΣ

 

 

 

Πηγή : https://slpress.gr